Rodzina jest podstawową grupą społeczną. Tej słusznej i ważnej tezy wcześniej nie uzasadnialiśmy. Spróbujmy to uczynić obecnie, na początku rozważań o rodzinie.
Zasadność ogólnie akceptowanej tezy, określającej rodzinę jako podstawową mikrostrukturę społeczną, opiera się co najmniej na trzech założeniach. Mówią one o tym, że rodzina jest: 1) historycznie najstarszą formą życia społecznego, występującą od najdawniejszych etapów dziejów ludzkich bez względu na różne jej odmiany i kulturowe uwarunkowania; 2) najpowszechniejszą grupą społeczną, której członkiem był i z reguły jest każdy człowiek; 3) podstawą istnienia społeczeństwa, na co wskazują jej zadania i wypełniane funkcje.
Idee zawarte w tych skrótowo ujętych uzasadnieniach powyższej tezy będą jeszcze szerzej rozwijane, zwłaszcza w analizie zadań i funkcji oraz innych kwestii dotyczących rodziny, o których — najpełniej z polskich autorów — pisze Z. Tyszka .
Jedną z ważniejszych dla nas kwestii, do której wielu badaczy nie przywiązuje większej wagi, jest definicja rodziny. Powszechność i różnorodność odmian tej podstawowej formy życia społecznego sprzyjały formułowaniu rozmaitych jej definicji. Bogaty ich zestaw między innymi po-daie_J. Wiatr.
W socjologicznych definicjach rodziny zawsze się podkreśla, że spełnia ona dwa doniosłe dla społeczeństwa zadania, którymi są prokreacja i
socjalizacja młodego pokolenia. Najbardziej charakterystyczne dla tych definicji jest postrzeganie rodziny, która: 1)’ stanowi uznany społecznie typ trwałego obcowania płciowego;, 2) jest instytucjonalną formą małżeństwa; 3) zawiera pewien system nomenklatury określającej stosunki pokrewieństwa; 4) jest swoistą jednostką gospodarczą, zapewniającą przede wszystkim dzieciom utrzymanie i wychowanie; 5) jest grupą społeczną na ogół stale zamieszkującą wspólnie.
Spośród wielu sposobów definiowania rodziny, których autorzy uwzględniają wymienione cechy, zapamiętajmy ujęcie J. Szczepańskiego. „.Rodzina —i według niego — jest grupą złożoną z osób połączonych stosunkiem małżeńskim i rodzicielskim”. Małżeństwo i pokrewieństwo są podstawą więzi decydującej o istnieniu rodziny. Niektórzy autorzy optują, aby problematykę małżeństwa traktować autonomicznie, co dałoby podstawę narodzinom socjologii małżeństwa. Z. Tyszka uznaje to za mało zasadne.
Pokrewieństwo występuje w dwóch liniach, czyli wstępnej: rodzice, dziadkowie, pradziadkowie i zstępnej: rodzice, dzieci, wnuki i prawnuki. Oprócz tego pokrewieństwa w linii prostej mamy pokrewieństwo w linii bocznej, ukazujące rodzeństwo, ciotki, wujów, kuzynów itp.
Współcześnie rodziny składają się najczęściej z rodziców i dzieci, czyli dwóch pokoleń. Są to rodziny małe, zwane niekiedy nuklearnymi. Istnieją także rodziny wielopokoleniowe oraz połączone pokrewieństwem w lini bocznej, jakimi są rodziny wielkie.
Socjologowie rodzinę traktują jako grupę społeczną, co akcentuje podana definicja, i jako instytucję. Oba ujęcia rodziny są komplementarne, wyznaczają więc nieco odmienne sposoby jej analizy, różniące się przede wszystkim kolejnością omawianych aspektów i właściwością życia rodzinnego.
W literaturze socjologicznej dominuje ujmowanie rodziny jako grupy społecznej. Wymieniany wcześniej Ch. H. Cooley uwzględniając specyfikę więzi, styczności i organizacji rodziny zaliczył ją — podobnie jak grupy sąsiednie, koleżeńskie i zabawowe — do grup pierwotnych. W rodzinie występuje więź osobista, styczności są bezpośrednie (face to face), a organizacja ma głównie nieformalny charakter. jKodzina spośród innych grup wyróżnia się wspólnotą zamieszkania, nazwiska, własności materialnej i kultury duchowej oraz ciągłością biologiczną.
Instytucjonalne podejście do rodziny jako przedmiotu analizy uwidacznia się wówczas, gdy interesują nas normy regulujące role poszczególnych członków rodziny i funkcje, jakie ona wypełnia na rzecz społeczeństwa globalnego. Chodzi głównie o prokreację, socjalizację i funkcję miłości, którą F. Adamski pojmuje jako bezinteresowną życzliwość i oddanie niezbędne dla prawidłowego rozwoju psychicznego i moralnego człowieka we wszystkich etapach jego życia.
Specyfika rodziny jako grupy o charakterze pierwotnym i raczej nieformalnym oraz jako instytucji jest znamienna. Istota i organizacja rodziny zawierają w sobie proces jej powstawania, rozwoju i zaniku. Rodzina jest grupą i instytucją, która nie jest podatna na rozbudowę i petryfikację form organizacyjnych, które to tendencje cechują inne grupy i instytucje, a nawet odwrotnie: życie rodzinne cechuje przemiana od większej do mniejszej złożoności. W przeciwieństwie do innych -grup i instytucji, w których coraz silniejsze są stosunki rzeczowe i krótkotrwałe, rodzina funkcjonuje dzięki długotrwałej więzi emocjonalnej i wynikającym stąd stosunkom osobowym. Rodzina jest osobliwą grupą i instytucją wymagającą odrębnego traktowania w analizach socjologicznych.